واپسين حكماى طبّ ايرانى در چنين آشفته بازارى مجالى براى نوسازى ويرانىها و پى افكندن بناهاى بلند بىگزند در طبّ ايرانى نداشتند ؛ و شايد همّت پيران كهنه‌كارى چون ميرزا باباى شيرازى ( ملك الاطبّاء ) و ميرزا كاظم رشتى ( فيلسوف الدّوله ) ناگزير بيشتر صرف رويارويى با فريفتگان جهان نو مىشد تا نظريه‌پردازى و اجتهادورزى ، و صيد مرواريدهاى گران‌سنگ از آب‌هاى ژرف كهن . . . اگرچه در همين هنگام و هنگامه بود كه در آن سوى مرزهاى شرقى ايران ، در هندوستان ، طبيب سيستانى الاصل ، حكيم محمّد اعظم خان چشتى ، رسته از جرز و مدّ روزگار ، نهنگ‌وار پهنهء درياهاى طبّ را مىشكافت و موج‌هاى سركش را بىمهابا مىآشاميد و آثار شگفت‌آور خود را مىآفريد ؛ امّا دريغ و هزار دريغ كه حكايت حكيمان در ايران به گونهء ديگرى بود ؛ و شايد همهء گناه بر دوش لطيف قزوينى نبوده است اگر او نيز در آن زمانهء پرهياهوى تهى ، دانسته يا ندانسته در چنان برزخى گرفتار آمده و از طرح نو درانداختن وامانده است . . . بارى ، به آسانى نمىتوان در اين باب رأى و حكمى صادر كرد و آسوده بر آن گذشتگان خرده گرفت ؛ به هر روى اين كتاب نمونه‌اى از يك متن طبّى دوران قاجار است كه بيشتر براى كاربردى عامّ و مردمى نگاشته شده است و داورى نهايى در مورد آن بسته به سنجش و ارزيابى ديگر آثار مشابه در اين دوره و مقايسهء آنها با هم ، و نيز در نظر گرفتن سير فراز و فرودهاى اين دانش در تحليل تاريخى و اجتماعى آن است . ويژگىهاى ادبى كتاب شايد مهم‌ترين ويژگى اين كتاب نثر اديبانهء آن باشد كه بر خلاف بيشينهء نوشتارهاى طبّى ، نه تنها در ديباچهء كتاب بلكه در بيشتر گفتارهاى تخصّصى نيز از آن فروگذار نشده است . لطيف قزوينى نثر خود را به قدر اعتدال به آرايه‌هاى ادبى لفظى و معنوى ( چون سجع و ترصيع و جناس و تضادّ و استعاره و تشبيه و تمثيل و ترادف ) آراسته و در جاىجاى كتاب با هنرمندى و نكته‌سنجى آرايهء تضمين را به كار برده است و از آيات و روايات ، اشعار و امثلهء عربى ، اشعار طبّى و عرفانى فارسى بهره گرفته و به ويژه با بيانى حاكى از ارادت و تحسين ، ابياتى چند از كتاب شريف مثنوى مولوى را در ضمن سخن به ميان آورده است . ابيات معروفى كه او از ابو نؤاس و ذو الرمة نقل كرده نشان مىدهد كه وى نه تنها با درر درى بلكه با غرر عربى نيز انس و الفتى داشته است . همچنين وى بىآنكه به زياده‌روى و تكلّف دچار شود به